Kısa cevap
Eser üzerindeki haklar kural olarak onu üretene aittir; markaya geçmesi için yazılı devir gerekir. Çekimi ısmarlamış ve ödemesini yapmış olmanız, hakların otomatik olarak size geçtiği anlamına gelmez. Size geçen şey, sözleşmede yazılı olan kullanım kapsamıdır — ne fazlası ne eksiği.
Eser sahibi kim, hak sahibi kim
Türk hukukunda fotoğraf ve film birer eserdir ve eser üzerindeki haklar onu meydana getirene doğar: fotoğrafçıya, yönetmene, kurgucuya. Bu haklar ikiye ayrılır. Manevi haklar — eserin sahibi olarak anılma, esere zarar verecek değişikliklere itiraz etme gibi — devredilemez; eser sahibinde kalır. Mali haklar — çoğaltma, yayma, temsil, umuma iletim — yazılı sözleşmeyle devredilebilir veya lisanslanabilir.
Pratikte markanın istediği şey mali haklardır: görseli istediği mecrada, istediği süre kullanabilmek. Bunun için sözleşmede hangi hakların devredildiğinin tek tek yazılması gerekir. "Tüm haklar devredilmiştir" gibi genel bir cümle, uygulamada tartışma yaratabilecek kadar belirsizdir.
Bir ayrım daha var: prodüksiyon şirketinin kadrolu çalışanının iş kapsamında ürettiği eserlerde haklar şirket tarafından kullanılır. Serbest çalışan bir fotoğrafçıyla çalışılıyorsa bu otomatik değildir — o zincirin de yazılı olması gerekir. Kendi ekibi içeride olan bir prodüksiyon şirketiyle çalışmanın az konuşulan avantajlarından biri budur: hak zinciri kısa ve tek elde toplanmış olur.
Sözleşmede olması gereken dört madde
Kapsamı belirleyen dört değişken vardır. Dördü de yazılmadan verilen bir fiyat, neyin karşılığı olduğu belirsiz bir fiyattır.
1. Mecra. Görsel nerede kullanılacak? Dijital, sosyal medya, basılı, açık hava, TV, mağaza içi, e-ticaret pazaryerleri. Her mecranın değeri farklıdır; "sosyal medya" için alınan hak, billboard'u kapsamaz.
2. Süre. Bir yıl mı, üç yıl mı, süresiz mi? Süre kısaldıkça maliyet düşer ama kampanya ömrü uzarsa yenileme gerekir. Marka arşivine girecek görsellerde süresiz kullanım hakkı almak uzun vadede daha ekonomiktir.
3. Coğrafya. Sadece Türkiye mi, belirli ülkeler mi, global mi? İhracat yapan veya çok pazarlı çalışan markalarda bu madde sonradan en çok sorun çıkaran maddedir.
4. Münhasırlık. Aynı görsel başka bir markaya satılabilir mi? Kampanya görsellerinde münhasırlık standarttır; stok nitelikli çekimlerde olmayabilir. Yazılmadıysa varsayım yapmayın, sorun.
Oyuncu ve model hakları: ayrı bir katman
En sık atlanan konu bu. Fotoğrafçıyla yaptığınız telif anlaşması, karedeki insanın görüntüsünü kullanma hakkını size vermez. Kişinin görüntüsü üzerindeki hak kendisine aittir ve ayrı bir kullanım izni gerekir.
Bu izin de aynı dört değişkeni taşır: hangi mecrada, ne kadar süre, hangi coğrafyada, münhasır mı. Oyuncu sözleşmesinin süresi kampanya süresinden kısaysa, kampanyayı yayından kaldırmanız gereken bir noktaya gelirsiniz — ve bu, görselleri yeniden çekmek anlamına gelir. Cast planlanırken kullanım süresinin kampanya planından uzun tutulması, sonradan yapılacak yenilemeden ucuzdur.
Müzik, font, mekân: unutulan üç kalem
Filmde kullanılan müziğin lisansı ayrıdır ve mecra/süre/coğrafya kapsamı taşır. Stok müzik lisansları çoğu zaman "sosyal medya" kapsamlıdır ve TV yayınını kapsamaz.
Kullanılan fontların ticari lisansı gerekebilir. Özel mülk bir mekânda çekim yapıldıysa mekân sahibinden alınan izin de ticari kullanımı kapsamalıdır. Bu üç kalem küçük görünür ama kampanya büyüdüğünde geri dönüp en çok sorun çıkaranlar bunlardır.
Ajans zincirinde haklar nasıl akar
Marka → ajans → prodüksiyon şirketi zincirinde haklar ters yönde akar: prodüksiyon şirketi ajansa, ajans markaya devreder. Kritik nokta şu: zincirin herhangi bir halkasında kapsam daralırsa, marka en dar kapsamla kalır.
Ajanssanız, markaya vaat ettiğiniz kullanım kapsamının prodüksiyon sözleşmenizde de aynen yazılı olduğundan emin olun. Markaya "global, süresiz" satıp prodüksiyon şirketinden "Türkiye, 1 yıl" almak, sorunun ortaya çıkması an meselesi olan bir açıktır.
Pratik kontrol listesi
Teklifi imzalamadan önce şu beş soruya yazılı cevabınız olsun: (1) Hangi mecralarda kullanabilirim? (2) Ne kadar süreyle? (3) Hangi ülkelerde? (4) Görsel başkasına satılabilir mi? (5) Karedeki kişilerin izni aynı kapsamı kapsıyor mu?
Beşine de net cevap veremeyen bir teklif, eksik bir tekliftir. PAM İstanbul'da bu dört değişken her teklifin içinde yazılıdır; belirsiz bırakılıp sonradan pazarlık konusu yapılmaz. Teklifin nasıl okunacağını prodüksiyon teklifi nasıl okunur rehberimizde, AI ile üretilen görsellerin farklı durumu için AI görsel telifi yazımıza bakabilirsiniz.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir. Somut bir sözleşme öncesinde kendi hukuk danışmanınıza başvurun.
Kullanım kapsamınızı baştan netleştirelim.
Her teklifimizde kullanım hakları yazılıdır: hangi mecra, ne süre, hangi coğrafya. Kampanyanızı anlatın, kapsamı birlikte belirleyelim.
E-posta: [email protected]
Telefon: +90 530 267 49 29
Stüdyo: Yayıncılar Sok. 10/3, Seyrantepe · İstanbul